Ông Andrew Wyatt và các cộng sự tại ĐBSCL

Bên cạnh các mục tiêu phát triển bền vững như phúc lợi cộng đồng, nâng cao năng lực kinh tế cho phụ nữ, thì vấn đề quản lý nước là một trong các hoạt động mà Coca-Cola đã và đang không ngừng nỗ lực để bảo tồn nguồn nước và mang nước sạch đến cho cộng đồng.

Hơn 10 năm qua, Coca-Cola Việt Nam đã phối hợp cùng các cơ quan chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ thực hiện các dự án thiết thực liên quan đến nước sạch với mức đầu tư 5 triệu USD. Những dự án như chương trình “Nước sạch cho cộng đồng” và các trung tâm EKOCENTER đã mang nước sạch đến hàng trăm ngàn hộ gia đình trên cả nước. Không chỉ hỗ trợ thực hiện các dự án mang nước sạch đến cộng đồng, Coca-Cola còn thực hiện những hoạt động đảm bảo tính bền vững của nguồn nước, góp phần vào hành trình chống biến đổi khí hậu tại Việt Nam.
Gần đây nhất, dự án “Thí điểm mô hình sinh kế dựa vào lũ hỗ trợ chiến lược trữ nước tại Đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam” được Coca-Cola Việt Nam hợp tác với Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) nhằm hỗ trợ việc trữ lũ hoặc trữ nước cho khu vực Đồng Tháp, Long An và An Giang đã được khởi động. Bắt nguồn từ ý tưởng trữ nước trong các “túi má khỉ” do Coca-Cola tài trợ tại Thái lan bằng cách cải thiện quản lý tài nguyên nước do cộng đồng địa phương thực hiện. Tại Việt Nam, mô hình tương tự được áp dụng với những điều chỉnh để hỗ trợ việc trữ lũ hoặc trữ nước nhằm góp phần giảm bớt tình trạng hạn hán và lũ lụt trầm trọng đang diễn ra tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).
Trò chuyện với chúng tôi sau khi tham dự Tuần lễ nước quốc tế diễn ra tại Hà Nội vừa qua, ông Andrew Wyatt, Giám đốc Phụ trách Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) của IUCN, đã có những chia sẻ về dự án “Túi má khỉ” thú vị này.
Ông có thể chia sẻ về những thách thức mà khu vực ĐBSCL đang đối mặt và mục tiêu của dự án?
Trong những năm qua, các nghiên cứu đã ghi nhận những thay đổi lớn về môi trường, khí hậu tại khu vực ĐBSCL, những thay đổi lớn bắt đầu từ khoảng năm 2000. Đã có những trận lũ lớn xảy ra mang theo những hậu quả nặng nề, lũ không còn được kiểm soát như trước và dường như người dân miền Tây đã không còn khái niệm “sống chung với lũ” nữa.
Các tài liệu nghiên cứu cho thấy, từ năm 2000 đến năm 2007, chúng ta đã mất gần một nửa diện tích trữ lũ bởi vì đê cao được liên tục xây dựng cho việc thâm canh không bền vững của lúa vụ ba. Chúng ta không còn khu vực “túi má khỉ” để trữ lũ nữa. Và sự thật là, một bên “má khỉ” đã biến mất cùng với nửa lượng nước lũ cần được trữ theo tự nhiên. Trước đây, khi lũ về mang theo phù sa, mang theo tôm cá cho người dân. Nhưng khi lũ không còn, sự cân bằng sinh thái cũng mất theo và những “quà tặng từ thiên nhiên” đó cũng không còn như trước.
Những năm gần đây, chính phủ Hà Lan đã không ngừng hỗ trợ Việt Nam để xây dựng chiến lược giữ nước, giữ lũ và chống biến đổi khí hậu cho khu vực ĐBSCL. Và dự án “túi má khỉ” mà chúng tôi hợp tác với Coca-Cola lần này cũng không nằm ngoài mục tiêu hỗ trợ khu vực ĐBSCL trữ lũ và tạo kế sinh nhai cho bà con nông dân ở đây.

Vì sao lại gọi dự án này là “túi má khỉ?
Đây là cách gọi ẩn dụ khi chúng ta có những khu vực để trữ nước lũ giống như cách khỉ thường trữ thức ăn ở hai bên má.
Ở vùng phía trên của đồng bằng, hai “túi má” này được thể hiện ở hai vùng trữ lũ tự nhiên: Đồng Tháp Mười ở phía đông của sông Tiền, bao gồm một phần của tỉnh Đồng Tháp, Long An và Tiền Giang và vùng Tứ giác Long Xuyên nằm ở phía tây sông Hậu, bao gồm một phần tỉnh An Giang và Kiên Giang
Khi đã có những khu vực “túi má khỉ” để trữ lũ, chúng tôi kỳ vọng sẽ có thể giúp bảo tồn và phục hồi khả năng hấp thu lũ và tạo ra những khu vực để làm mô hình sinh kế cho người nông dân.


Vị trí của 2 khu vực “túi má khỉ” để trữ lũ ở ĐBSCL

Ông có thể chia sẻ thêm về các mô hình sinh kế trong dự án?
Đây là dự án nhằm bảo tồn và phục hồi chức năng hấp thu lũ của Đồng bằng sông Cửu Long tại khu vực “túi má khỉ”, từ đó giảm thiểu rủi ro thiên tai. Bên cạnh đó, dự án sẽ tập huấn và hỗ trợ cho nông dân tại tỉnh Đồng Tháp, Long An và An Giang tại ĐBSCL để triển khai mô hình sinh kế dựa vào mùa lũ với chi phí thấp và hiệu quả về kinh tế nhằm thay thế cho canh tác lúa vụ ba không bền vững.
Một số mô hình có thể áp dụng thử nghiệm trong dự án này có thể kể đến như: tôm – lúa (tôm càng xanh), lúa mùa nổi, và các mô hình canh tác sen kết hợp với du lịch sinh thái.
Ví dụ, trong mô hình canh tác sen – lúa, huyện Đồng Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp. Trong mô hình này, nông dân trồng 1 vụ lúa trong mùa khô và 1 vụ sen trong mùa lũ.


Mô hình canh tác sen-lúa
Trong mô hình sen – du lịch sinh thái tại huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp, các hộ dân trồng sen và có thu nhập từ khách du lịch quanh năm. Mực nước trong ao sâu hơn bên ngoài từ 0.5 – 1 m trong mùa lũ. Sen chịu được hạn và sống được trong đợt hạn hán năm 2015 – 2016.

Mô hình sen – du lịch sinh thái
Hay một mô hình khác đã rất thành công ở Myanmar và Bangladesh, Floating Farms (tạm dịch: nông trại nổi), mà chúng tôi thấy khá phù hợp cho khu vực ĐBSCL cũng đang được xem xét để áp dụng thí điểm trong thời gian tới

Mô hình nông trại nổi. Nguồn ảnh: Myanmar explorer
Chúng tôi ủng hộ các mô hình sinh kế dựa vào lũ, vì đây là giải pháp mang lại lợi ích lâu dài và bền vững cho người nông dân. Chúng ta cần đưa cho họ những phương án thay thế hấp dẫn hơn nếu chúng ta muốn họ ngưng sản xuất lúa vụ ba và cho lũ tràn về.
Vậy dự án dự kiến sẽ được triển khai ra sao?
Dự án “thí điểm mô hình sinh kế dựa vào lũ hỗ trợ chiến lược trữ nước tại Đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam” đã được khởi động vào đầu năm nay với sự cam kết hợp tác và hỗ trợ từ các tỉnh Đồng Tháp, Long An, An Giang cùng với sự hỗ trợ của Bộ Tài Nguyên Môi Trường và công ty Coca-Cola Việt Nam.
Bước đầu tiên chúng tôi làm là nghiên cứu xem người nông dân có ủng hộ và sẵn lòng thử nghiệm những mô hình sinh kế mới dựa vào nước lũa hay không. Sau khi nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy rằng những nông phẩm từ sinh kế dựa vào lũ đem lại lợi nhuận nhiều hơn lúa vụ ba. Chúng tôi sẽ tiến hành tập huấn và lập kế hoạch về sinh kế có tính chất trữ lũ và quản lý hạn hán cho các khu vực.
Sau đó, chúng tôi sẽ tiến hành triển khải thí điểm các mô hình sinh kế trữ lũ được tùy chỉnh cho phù hợp với điều kiện của từng địa phương, giám sát và đánh giá để có những giải pháp tối ưu khi mở rộng dự án.
Một trong những nghiên cứu của chúng tôi đã chỉ ra rằng mô hình canh tác sen có thể là gợi ý khả thi, nhiều tiềm năng thay thế cho mô hình hiện nay. Điển hình là mô hình canh tác sen tại tỉnh Đồng Tháp. Ngoài ra, chúng tôi cũng thực hiện các dự án khác như lúa nổi tại An Giang, nuôi tôm nước ngọt tại vùng thượng lưu ĐBSCL hay nuôi tôm chung với lúa nổi cũng khá phù hợp với điều kiện hiện nay.

Nuôi tôm nước ngọt tại ĐBSCL
Ông có gặp khó khăn khi làm việc với những người nông dân không?
Chúng tôi nhận được nhiều sự ủng hộ sau khi gặp và tham khảo ý kiến của những người nông dân về mô hình. Tất nhiên lúc đầu họ cẩn trọng vì họ chưa có kinh nghiệm với các mô hình canh tác mới này. Chúng tôi phải thử nghiệm và cho họ thấy kết quả, đồng thời cũng phân tích những rủi ro có thể kiểm soát được và những rủi ro này khác với những nỗi lo của họ như thế nào.
Hiện tại nhu cầu xây đập cao và lúa vụ thứ ba vẫn cao. Nghiên cứu của chúng tôi chỉ ra rằng những người nông dân không biết đến những cách sinh kế khác và thông qua chương trình thử nghiệm, chúng tôi muốn cho họ thấy không cần xây đập cao vẫn có thể trồng lúa cùng với các mô hình canh tác khác có khả năng mang lại lợi nhuận tốt hơn.
Làm việc với những người nông dân đang không trồng lúa vụ ba sẽ dễ hơn so với việc làm với những người đã và đang trồng lúa 3 vụ một năm. Những người này sẽ sẵn sàng đón nhận việc thử nghiệm dự án bởi vì họ mong đợi có thêm nguồn thu nhập lớn từ sinh kế dựa vào nước lũ. Đó cũng là lí do vì sao chúng tôi làm việc với họ trong giai đoạn đầu. Hiện nay chúng tôi đang lên kế hoạch và đào tạo họ về mô hình canh tác để họ biết rõ những điều họ sẽ làm và lợi nhuận họ sẽ nhận được.
Những mục tiêu kỳ vọng sẽ đạt được trong dự án này?
Đây là một dự án dài hơi và chúng tôi rất cám ơn Coca-Cola Việt Nam đã hỗ trợ ngân sách để chúng tôi triển khai thực hiện thí điểm các mô hình sinh kế dựa vào nước lũ trong dự án.
Cùng với sự ủng hộ và hợp tác chặt chẽ với các chính quyền địa phương, chúng tôi kỳ vọng sẽ hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân để triển khai thiết kế mô hình sinh kế trữ lũ, triển khai kế hoạch và chiến lược quản lý hạn hán và lũ lụt để tăng thu nhập; tăng cường hệ thống cảnh báo sớm cho cộng đồng và hạn hán và lũ lụt; xây dựng và chia sẻ kiến thức kỹ thuật về sinh kế trữ lũ, chiến lược quản lý rủi ro, tiềm năng mở rộng.
Với những tác động của dự án, môi trường chắc chắn sẽ trở nên tốt hơn. Chúng ta sẽ giảm lượng thuốc trừ sâu và phân bón nên tình trạng nước sẽ được cải thiện và lợi nhuận canh tác sẽ cao hơn. Những nông phẩm từ sinh kế dựa vào nước lũ có thể sẽ được chứng nhận hữu cơ. Nhưng thử thách của chúng tôi là giảm thiểu rủi ro. Có thể, những mô hình sinh kế dựa vào nước lũ tuy có chi phí sản xuất cao hơn trồng lúa nhưng đem lại lợi nhuận cao hơn. Dự án này cũng đồng thời giảm rủi ro thiên tai cho khu vực ĐBSCL trong tương lai.

(*) Andrew Wyatt là Giám đốc Phụ trách Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc Tế (IUCN). Andrew đã có 18 năm sống và làm việc tại Việt Nam trong các dự án về chống biến đổi khí hậu và hỗ trợ nông dân.

Một số dự án về quản lý nước và mang nước sạch đến cho cộng đồng của Coca-Cola tại Việt Nam:
- Đầu tư 1,6 triệu đô la để cung cấp 2 tỷ lít nước sạch cho 65.000 người nghèo ở 7 tỉnh, thành phố trên cả nước
- Tại vườn quốc gia Tràm Chim, Coca-Cola đã hỗ trợ bảo tồn và khôi phục phần còn lại của hệ sinh thái đất ngập nước tại Đồng Tháp Mười, đầu tư 1,7 triệu đô la vào dự án khôi phục 10 triệu lít nước sạch hàng năm kể từ năm 2007 và bảo tồn đa dạng sinh học khu vực, góp phần bảo tồn 130 loài cá và 256 loài chim. Vào tháng 10 năm 2015, Vườn quốc gia Tràm Chim được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quyết định công nhận trở thành di tích, danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia.
- Đầu tư hơn 1,7 triệu đô la để xây dựng 9 trung tâm hoạt động cộng đồng EKOCENTER và cung cấp hơn 3 triệu lít nước sạch cho hơn 600,000 người dân trên 9 tỉnh/thành.